O staljinskom tipu socijalizma

Pre nešto više od sto godina revolucionarni talas pogodio je čitav svet i naizgled stvorio alternativu kapitalističkoj eksploataciji i ratu. Oktobarska revolucija 1917. ubrzala je kraj Prvog svetskog rata i dovela do stvaranja prve socijalističke države na svetu – Sovjetske Rusije.

Ujedinjenjem više republika vrlo brzo stvorena je nova i višenacionalna država – Sovjetski savez. Utemeljivač i prvi premijer Sovjetskog saveza bio je Vladimir Lenjin – boljševički revolucionar i predvodnik Oktobarske revolucije.

Boljševici su stvorili novi, revolucionarni sistem na teritoriji bivše Carske Rusije. Uspostavljena je jednopartijska vlast i socijalistički režim.

No socijalizam je samo prelazni period – komunisti su se zalagali za svetsku revoluciju koja bi omogućila da čitav svet postane najpre socijalistički, a onda i komunistički. Marks je pisao kako bez pobede revolucionarnih snaga u najbogatijim i najrazvijenijim državama nije moguće sprovesti komunističku revoluciju.

Ipak, revolucionarni talas brzo je poražen – Sovjetski savez je ostao izolovan.

Do tada je Josif Staljin već preuzeo kontrolu nad boljševičkom partijom. Lenjin, vođa ruske revolucije, pred svoju smrt upozoravao je na izrazito autoritarne crte Staljina te je izrazio pesimizam u pogledu budućnosti ruske revolucije.

Jednom kada je svetska revolucija postala izgubljeni ideal, komunističke partije nisu želele da predaju vlast – pretvorile su se u tiranske, diktatorske stranke. U Sovjetskom savezu, Staljin i socijalističke birokrate postali su novom vladajućom klasom.

Staljin je govorio o tome kako je svetska revolucija odložena, a kao cilj sovjetske politike postavio je „socijalizam u jednoj zemlji“. Takav socijalizam sproveo bi kompleksne zadatke industrijalizacije i modernizacije zemlje.

Ipak, proces modernizacije moguće je sprovesti i u „klasičnoj“ kapitalističkoj državi – štaviše, to bi bilo mnogo logičnije i poželjnije uređenje. Državni socijalizam može biti prelazno rešenje do pobede komunizma na globalnom nivou – ali, na duge staze, ovakav sistem je neodrživ. Nacionalizovana ekonomija i kapitalizam teško koegzistiraju zajedno – hibridni sistemi postaju disfunkcionalni i onemogućavaju privredni rast.

Zato su i režimi „realnog socijalizma“ bili ekonomski slabi, i na kraju su doživeli svoj krah. U međuvremenu, socijalističke države bile su tiranske – narod je u materijalnoj bedi decenijama mogla da drži samo autoritarna vlast koja ne preza od političkog nasilja.

Blokovska podela

Tokom Drugog svetskog rata Sovjetski savez je predvodio borbu protiv fašizma i bio jedna od sila koje su pobedile Hitlera i njegove naciste. Nakon rata, svet je podeljen na velike blokove: nastaje NATO, kao i Varšavski pakt, pod kontrolom Sovjetskog saveza. Mnoge države koje nisu imale svoje revolucije postale su socijalističke – staljinski tip socijalizma jednostavno je uvezen.

Komunizam je u hladnoratovskoj eri prestao da bude ideologija – radilo se savezu država čiji je jedini cilj bio da se učvrsti geopolitički položaj SSSR-a. Ruski nacionalni interesi – pre nego komunistička ideologija – određivali su politiku Kremlja. Socijalistički i komunistički simboli postali su nacionalnim simbolima – označavali su borbu istočnih zemalja protiv Zapada, pre nego društvo socijalne jednakosti. (Tako su kapitalističke zemlje poput Kine i dan-danas zadržale komunističke znakove i nazive – za njih se radi o simbolima anti-amerikanizma i nacionalnog suverenizma.)

Iako se sve socijalističke zemlje mogu nazvati staljinističkim, među njima su postojale i nemale razlike. Mnoge od ovih država raskinule su svoje savezništvo – 1948. Tito se sukobio sa Staljinom, a nakon smrti Staljina došlo je i do razmimoilaženja kineskih i sovjetskih komunista.

Sukobi među socijalističkim državama predstavljali su se kao ideološki, dok su u stvarnosti bili prouzrokovani različitim strateškim interesima. Čuvena '48 desila se zbog teritorijalnih pretenzija Tita – Jugoslavija je svojevremeno razmatrala ideju zajedničke države sa Grčkom i Albanijom. Ni kinesko-sovjetski raskol nije izazvan ideološkim razlikama, već spoljnom politikom velikih država: Sovjetski savez sa Hruščovom na svom čelu započeo je normalizaciju svojih odnosa sa Zapadom.

Danas je veoma važno razumeti da „realni socijalizam“ nije otelotvorenje komunističke ili Marksove ideje socijalizma. Ni u jednoj staljinističkoj diktaturi nije ostvaren ideal komunizma – radi se o dve, međusobno isključive ideologije. Jednoga dana, neke nove generacije svedočiće novom revolucionarnom talasu – ali ti komunistički prevrati teško da će nositi bilo kakvu sličnost sa staljinizmom.