Socijalizam i religija

Moderno doba je doba emancipacije: period buržoaskih, ali i socijalističkih revolucija. Ovaj period koji traje od kraja osamnaestog pa sve do druge polovine dvadesetog veka bio je razdoblje industrijalizacije, stvaranja moderne države i oslobađanja od stega feudalizma.

Odnos prema crkvi i religiji koju je imao stari socijalistički pokret ne može se sagledati van svog istorijskog konteksta. Socijalističke revolucije nadovezale su se na liberalne, i svoju relaciju prema religiji nasledile su iz liberalnog i demokratskog pokreta.

Izvorni liberalizam i vrednosti prosvetiteljstva nastaju kao izraz borbe protiv feudalizma u kojoj je crkva imala specifičnu i važnu ulogu. Obračun sa autoritetom crkve i težnja ka ograničavanju njenih privilegija karakterisali su sve liberalne i demokratske revolucionarne pokrete. Liberali i buržoaski revolucionari zalagali su se za sekularno društvo i odvajanje crkve od države.

Malo kome je danas poznato da je u Francuskoj veliki deo crkvene imovine nacionalizovan. I čuvena katedrala Notr Dam u vlasništvu je države. Takva politika prema verskim objektima posledica je francuskog liberalnog i demokratskog nasleđa – a ne nekakve komunističke revolucije. Inače, jedan od najvećih simbola Pariza poharan je tokom Francuske revolucije – i ovo nisu uradili komunisti, već pokret čije vrednosti deli i moderna srpska država od svog osnivanja.

Socijalističke i komunističke revolucije uglavnom su se dešavale u nazadnim i još nerazvijenim državama koje su trpele pod sistemom semi-feudalizma. Njihova funkcija je na kraju bila slična kao i ona demokratskih revolucija – rušenje feudalizma i stvaranje modernog društva. U crkvi su komunisti videli svog neprijatelja iz istog razloga kao i liberalni revolucionari – borili su se protiv ostataka starog režima, u kojem je crkva imala važnu ulogu.

Dakle, socijalistima se antireligijski stavovi mogu pripisivati isto koliko i liberalima. A na liberalnim vrednostima bazira se ustrojstvo svake demokratske države na svetu – ovaj poredak prihvataju svi, uključujući tu i hrišćanske demokrate. Zato je nepravedno danas, u sekularnom i savremenom društvu, levicu i socijalizam smatrati nespojivim sa hrišćanskim, muslimanskim ili uopšte religijskim sentimentima.

Marks i religija

Većina ljudi danas će Marksa povezati sa citatom o religiji kao opijumu za narod. Tako se stvara slika da je Karl Marks bio žestoki protivnik religije i ateista koji nije mnogo mario za religiozna osećanja širokih narodnih masa. Ipak, istina je sasvim suprotna – Marks se u svoje vreme žustro suprotstavljao militantnom ateizmu koji su širili njegovi saborci iz liberalnog miljea.

Iako se Marks nije preterano bavio religijom, njegovi stavovi su najjasnije opisani u polemici o „jevrejskom pitanju“.

Jevrejska populacija bila je višestruko diskriminisana u tadašnjoj Pruskoj. Postojali su posebni zakoni kojima je određivano kojim profesijama je Jevrejima dozvoljeno da se bave, pa i gde mogu da žive.

Prava Jevreja bila su jedno od gorućih pitanja u liberalnim krugovima kojima je Marks pripadao. Mnogi su se zalagali za političku emancipaciju jevrejskog stanovništva, ali je bilo i velikih protivnika takvog zahteva. Bruno Bauer, profesor i liberalni intelektualac, bio je vatreni ateista i nije želeo braniti prava religiozne manjine.

Sam Bauer je smatrao da liberali ne mogu braniti prava religijskih manjina, a da ostanu dosledni svojim načelima. Govorio je kako borba protiv religijskih ubeđenja predstavlja glavni zadatak, kao i da liberali mogu stati uz Jevreje samo ukoliko se Jevreji najpre odreknu sopstvene religije.

U svom veoma oštrom polemičkom napadu na Bauera Marks je insistirao na nekoliko principa. To što se borimo za sekularnu državu – poručuje Marks – ne znači da se zalažemo za uništenje ili zabranu religioznog verovanja. Sekularna država podrazumeva odvajanje crkve od države, ali ne i nestajanje religije kao društvenog fenomena. Navodi se primer SAD, koje su sekularne ali u kojima je stanovništvo pretežno religiozno.

I izjava „religija je opijum za narod“ izrečena je u pomenutom kontekstu i samo tako se može razumeti. Drugim rečima, religija će opstati u sekularnom društvu i dodatno će jačati. Marks je tvrdio da će i sekularno društvo biti većinski religiozno u mnogim državama – zato militantni ateisti nisu u pravu kada kažu da religija kao takva nije prihvatljiva u sekularnoj državi.

Naravno, Marks jeste bio ateista veći deo svog života – i smatrao je da će organizovana religija iščeznuti u besklasnom društvu. Ali Marks je takođe bio i veliki protivnik militantnog ateizma te svake ideje o „ukidanju religije“. Nestajanje religije kao društvenog fenomena video je kao nužan i postepen proces koji bi se dešavao u komunističkom društvu, bez ikakve represije i intervencije odozgo.

Filozofski sukob levičara sa "novim ateistima"

Istorija se tako poigrala sa nama da su levičari postali najvećim neprijateljima savremenog ateizma – bar kada je reč o filozofiji. Poslednjih decenija takozvani „novi ateizam“ postao je novim trendom u filozofskoj nauci – levičarski filozofi mnogo su više kritikovali ovaj pravac, više nego religiozni fanatici i konzervativci.

Novi ateizam vulgarni je oblik materijalizma koji naučne dokaze suprotstavlja religioznim dogmama, gubeći na taj način iz vida složenost religioznih učenja i svodeći ih na proste zablude. Takvi filozofi proglasili su hiljadugodišnju istoriju religioznih učenja intelektualno ništavnim, sprdajući se sa religioznim osećanjima ljudi i predstavljajući religiju kao proizvod ljudske gluposti.

Proponenti novog ateizma većinom su desno ili ekstremno desno nastrojeni – na drugoj strani našli su se levičarski teoretičari poput Ričarda Sejmura i Slavoja Žižeka. Kritičari modernog ateizma, redom marksisti, dekonstruisali su ovaj pravac i ogolili ga u svoj njegovoj bedi.

Sekularizam, religija i nauka

Odnos religije i nauke komplikovaniji je nego što se to najčešće predstavlja. Nauka i religija nisu u međusobnom sukobu – jedno ne može biti alternativa drugom.

Sveto Pismo nije naučni tekst, niti ga teolozi – bez obzira na konfesiju – tako tumače. Hrišćanske dogme nisu naučne teorije, niti su ikada bile smatrane takvima. Pitanja koja religija postavlja nisu ista kao ona koja rešava nauka. Uzajamno se isključuju, jer religija ne može da reši pitanja koja postavlja nauka, kao što ni nauka ne može rešiti pitanja koja postavlja religija.

Sama teorija evolucije nije nužno u sukobu sa hrišćanskom verom – protiv teorije evolucije bore se uglavnom američke sekte i grupacije pod jakim uticajem scijentizma. U pitanju su kultovi koji nastoje da stvore „hrišćansku nauku“. Stavovi koje zastupaju pojedini američki gurui strani su pravoslavlju, i srpski teolozi neretko su istupali protiv njih.

Galilej, Kepler, Njutn, Faradej, Paster – svi ovi veliki naučnici bili su religiozni. Mnogi od navedenih borili su se protiv crkve ili su bili žrtve srednjovekovnog mračnjaštva. Martin Luter – jedan od najvećih boraca protiv autoriteta (rimokatoličke) crkve – nije bio ateista, već hrišćanin i utemeljitelj protestantske vere. Revolucionarne mase koje su srušile feudalizam i izborile se za sekularno društvo, baš ti ljudi bili su većinom religiozni.

U svetlu navedenih činjenica treba da posmatramo i marksizam kao društvenu nauku. Istorijski materijalizam ima mnogo složeniju vezu sa religijom od one liberalnog racionalizma. Reći da marksista ne može biti religiozan isto je kao i reći da bilo koji drugi naučnik mora biti bezbožnik.

Levica nije nikakva sekta, kao što ni komunisti to nisu. Ne postoji autoritet ili doktrina koja levičarima zabranjuje da budu vernici. Mnoge pristalice levice, pa i komunista, religiozne su. Štaviše, u Veneciji se u sedištu Komunističke partije nalazi mala kapela u kojoj članovi mogu da se pomole. Ugo Čavez, revolucionar i predsednik Venecuele, bio je hrišćanin i rimokatolik. Mnoge vođe, predstavnici i većina sledbenika evropskih socijaldemokratskih partija takođe su religiozni.

Danas je krajnje vreme da odbacimo sve predrasude o levici, uključujući tu i onu koja levicu smatra ateističkom i bogohulnom. Vreme staljinističkih diktatura davno je prošlo, a savremena levica mahom se ograđuje od ovakvih režima.