Pojmovni vodič i kratka istorija levice

Antikapitalizam je skup političkih ideologija kojima je zajedničko shvatanje da kapitalizam ne predstavlja idealan, krajnji i najbolji mogući oblik organizovanja društva i ekonomije. Takve ideje nastaju već sa razvojem kapitalizma na ruševinama feudalizma, smatrajući socijalizam logičnim nastavkom ovog procesa. Iz liberalizma – ideologije koja je bila oruđe buržoazije protiv raspadajuće aristokratije – nastaje nova struja koja ima kritički odnos prema novouspostavljenom poretku kapitalizma.

Kapitalizam je sistem u kojem danas živimo. Liberalna demokratija i liberalizam politički su izraz kapitalizma, koji počiva na svima zagarantovanim ljudskim pravima te podeli vlasti.

Kapitalistički sistem izrastao je iz veoma nepravednog uređenja koje se nazivalo feudalizam. Za razliku od feudalizma u kojem su se privilegije nasleđivale, cilj kapitalizma je da stvori režim slobodne konkurencije u kojem svi imaju jednaka prava te se svako ko poseduje lične kvalitete poput inovativnosti i preduzimljivosti može izboriti za sopstveno materijalno blagostanje. Ipak, iako su u kapitalizmu svi formalno jednaki, nemaju svi ljudi zaista i jednake šanse – zato levičari i kritikuju kapitalistički režim.

Komunizam jeste besklasno društvo, konačna faza društvenog razvoja u kojoj su klase i socijalne razlike konačno prevaziđeni. To je slobodno društvo u kojem ljudi proizvode radi zadovoljenja društvenih potreba, a ne radi profita i trgovine. U komunističkom društvu potrebe se usklađuju centralnim planom – ne proizvodi se da bi se proizvodi prodali ili razmenili već da bi se iskoristili na način propisan planom.

Radnička klasa je potlačena klasa u kapitalizmu. Radi se o onom sloju unutar društva koji se bavi poslovima koji podrazumevaju fizički rad i koji najčešće ne zahtevaju formalno obrazovanje. Materijalno bogatstvo nije kriterijum preko kojeg se može utvrđivati da li neko pripada radničkoj klasi – varilac može zarađivati više od kancelarijskog službenika.

Komunisti, socijalisti i socijaldemokrate smatraju da je radnička klasa vodeća snaga u borbi protiv kapitalizma. Jedino radničku klasu njeni interesi stavljaju nasuprot kapitalizma, za razliku od drugih slojeva i međuslojeva kojima kapitalizam obezbeđuje izvesne privilegije.

Socijalizam u političkoj teoriji ima dva različita značenja. često se koristi kao sinonim za komunizam, ali neretko označava i „prelaznu fazu“ iz kapitalizma u komunizam. Socijalizam kao tranzicioni period ka komunizmu ne može biti krajnji cilj već tek privremeno uspostavljeno uređenje – jedino svetska revolucija može omogućiti socijalizmu da se razvije i da uspostavi osnove za komunističko društvo.

Sam socijalizam podrazumeva nacionalizaciju industrije i zemljišta, jednopartijsku državu i radničku demokratiju. Takav poredak smatra se prelaznim rešenjem čiji je cilj postepeno razgrađivanje kapitalizma.

Utopijski socijalizam idealistička je struja unutar ranog antikapitalističkog pokreta. Takvom socijalizmu nedostaje istorijske perspektive koja bi mu omogućila da ranije društvene sisteme posmatra u kontekstu svog vremena. Čitavu istoriju klasnog društva utopisti smatraju istorijskom greškom, a takođe su skloni tome da se protiv nejednakosti bore moralizmom i propovedanjem.

Marksizam je naučna teorija koja nam pomaže da razumemo zakone koji upravljaju društvenim razvojem. Za razliku od utopijskog i nenaučnog socijalizma marksistička teorija društvene fenomene gleda u jednoj istorijskoj perspektivi, omogućujući nam na taj način da političke ideje razumemo u kontekstu kojem pripadaju. Marksistička nauka vodič je za akciju i služi kao putokaz svim antikapitalističkim pokretima.

Socijaldemokratija je izvorno marksistička struja koja se od komunističke razlikuje po svom stavu da je kapitalizam moguće prevazići kroz nenasilnu, gradualnu promenu. Moderna socijaldemokratija – za razliku od rane – rušenje kapitalizma ne vidi kao svoj cilj, već često kombinuje elemente kapitalizma i socijalne pravde.

U periodu nakon Drugog svetskog rata socijaldemokratske stranke su u mnogim (ne-socijalističkim) zemljama ostale najmasovnije radničke i leve partije, dobivši podršku najvećeg dela siromašnih slojeva. Socijaldemokrate su neretko igrale progresivnu ulogu u zapadnim zemljama, zalažući se za državu blagostanja i socijalnu pravdu.

Istorijski socijalizam zbirni je naziv za režime koji svoje korene vuku iz ideologije staljinizma, iako su među sobom često bili podeljeni. Jedan deo ovih država sebe je zvao „realnim socijalizmom“, dok su drugi – poput Jugoslavije – imali nešto drugačiju politiku.

Svim ovim režimima zajedničko je to da su uveli diktaturu nad radničkom klasom koju su (navodno) predstavljali, da su stvorili odrođenu i privilegovanu birokratiju te izdali izvorna načela socijalizma. Radilo se o svojevrsnom državnom kapitalizmu, sa političkom diktaturom birokratske kaste.

Iako je istorijski socijalizam duboko kompromitovao komunističke i leve ideje, u svoje vreme on je imao mnoge pozitivne strane. Stanovnici pseudosocijalističkih zemalja uživali su mnogo viši stepen jednakosti od građana mnogih kapitalističkih režima. Takođe, u eri istorijskog socijalizma vladajuće klase na Zapadu bile su primorane da rast svojih ekonomija iskoriste za stvaranje socijalne države – kako bi osujetili „socijalističku opasnost“ u kapitalističkim zemljama.

Država blagostanja označava kombinaciju kapitalizma i socijalno odgovorne države. Nakon Drugog svetskog rata svetska ekonomija ušla je u ciklus posleratnog buma, proizvodnja je rasla a sve ovo omogućilo je stvaranje socijalne države u mnogim zapadnim zemljama. čitav svet je tada živeo u mnogo egalitarnijim sistemima – dok su na Istoku postojali socijalistički režimi, Zapad je razvijao državu blagostanja. Ekonomski modeli poput kejnzijanizma i skandinavski sistemi deo su nasleđa ovog perioda. Sa padom Berlinskog zida „stradaju“ i zapadna država blagostanja i socijalizam.

Post-socijalizam izraz je kojim se naziva period nakon sloma realnog socijalizma i velikih komunističkih partija. To je vreme kada nastaje i neoliberalizam kao nova ideološka struja koja zagovara minimalnu državu, sužavanje radničkih prava i ukidanje socijalne države.

Ekonomska stagnacija i kriza sedamdesetih doveli su do radikalnog zaokreta u vladajućoj ideologiji – i socijalizam i država blagostanja smatrali su se prevaziđenim konceptima, a socijalna pravda tek iluzijom. Cinična svest koja je zavladala dovela je do stvaranja novog političkog poretka. Siromašni koji su nekada glasali za tradicionalnu levicu sada biraju konzervativne partije, dok srednji i viši slojevi ostaju verni strankama liberalne orijentacije. Konzervativci su od stare levice preuzeli socijalne teme – oni govore o nezaposlenosti i lošem materijalnom položaju nižih slojeva.

Nova levica proizvod je ideološke konfuzije kasnog kapitalizma. U političkom poretku sa izraženom podelom na konzervativni i liberalni pol nije bilo mesta za levicu – malobrojni levičari našli su se u zbunjujućem okruženju. Tako je levica postala „radikalniji“ deo liberalnog krila politike, birajući teme poput ljudskih prava i tolerancije nasuprot principa socijalne pravde do kojih je držala tradicionalna levica.